THÔNG TIN VĂN CHỈ NGUYỆT ÁNG

 Bia thứ nhất: có bài văn bia đề ngày 13 tháng 6 năm Cảnh Trị thứ 5 (Đinh Mùi, 1667) cũng là năm khánh thành Văn chỉ, ghi tên, tuổi, khoa thi, chức quan, hành trạng của Trạng nguyên Nguyễn Quốc Trinh, các Tiến sĩ: Nguyễn Đình Trụ, Nguyễn Danh Thọ, Nguyễn Đình Bách, Nguyễn Đình Ý, Nguyễn Xuân Thọ.

Bia thứ hai: có bài văn bia đề ngày mùng 4 tháng hai năm Bính Tý đời Tự Đức (năm 1876) ghi danh 05 Tiến sĩ còn lại cùng 29 Hương cống, cử nhân và 11 sinh đồ, tú tài của các dòng họ: Nguyễn Danh, Nguyễn Đình, Nguyễn Xuân và họ Lưu.

Bài thơ chữ Hán trong bia đá Văn chỉ làng Nguyệt Áng ( năm Đinh Mùi 1667)

Núi nổi tiếng xứ Nam

Đất đẹp làng Nguyệt Áng

Mở đầu đường làm quan

Khoa nho học kế tiếp

Em đỗ Tiến sĩ vinh

Anh giành Trạng nguyên quý

Với tài ba giường cột

Xây miếu đường nguy nga

Dựng từ vũ cao đẹp

Khoa bảng đỗ đạt nhiều

Chức tước bậc trọng cao

Công hầu trải ban khắp

Tuổi già sáng suốt nghĩ

Khắc sâu nơi bia đá

Để mãi vạn đời sau

 Ngày 02/12/2024, UBND xã phối hợp với Ban quản lý Dự án đầu tư xây dựng huyện Thanh Trì (cũ) và thôn Nguyệt Áng tổ chức Lễ khởi công Tu bổ, tôn tạo Khu Di tích Văn chỉ Làng Nguyệt Áng với tổng kinh phí đầu tư khoảng 14,5 tỉ đồng, thời gian thi công 240 ngày.

 Từ năm Tân Mùi niên hiệu Đức Long (năm 1631) đến năm Ất Mùi niên hiệu Minh Mạng (năm 1835), làng có 11 người đỗ đại khoa gồm 1 trạng nguyên, 1 thám hoa, 9 đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân. Nguyệt Áng là một trong 22 làng khoa bảng tiêu biểu của cả nước, một trong 6 làng của Hà Nội có từ 10 tiến sĩ trở lên.

Qua danh sách 10 vị tiến sĩ làng Nguyệt Áng, cho thấy một vài điểm lý thú:

1. Trừ Lưu Quỹ đỗ dưới triều Nguyễn (khoa Ất Mùi, đời Minh Mạng - 1835), còn 10 người đều đỗ dưới triều Lê - Trịnh.

2. Với 1 trạng nguyên, 1 thám hoa, 8 đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân, Nguyệt Áng là làng duy nhất trong các làng khoa bảng của Thăng Long - Hà Nội có Trạng nguyên và có "nhị khôi" (1 Trạng nguyên và 1 Thám hoa).

3. Bước đường thành đạt của người làng Nguyệt khá muộn : mãi đến khoa thi Tân Mùi niên hiệu Đức Long (năm 1631) mới có người làng giật được bảng vàng là Nguyễn Danh Thọ.

4. Có 6 vị tạo thành ba "cặp" đỗ ở hai khoa liên tiếp nhau là : Nguyễn Đình Trụ - Nguyễn Quốc Trinh (Bính Thân, 1656 - Kỷ Hợi, 1659); Nguyễn Xuân Đài - Nguyễn Đình Ý (Đinh Sửu, 1697 - Canh Thìn, 1700); Lưu Tiệp - Lưu Định (Nhâm Thìn, 1772- Ất Mùi, 1775).

5. Những người đỗ đạt thuộc 4 dòng họ: Nguyễn Đình (5 người), Lưu (3 người), Nguyễn Xuân (Nguyễn Danh) có 2 người, Lê (1 người). Hai họ Nguyễn Đình và Lưu nối đời có người đỗ.

Họ Nguyễn Đình thế hệ đầu có hai anh em đỗ là Nguyễn Quốc Trinh (Trạng nguyên, đỗ năm 1659) và Nguyễn Đình Trụ (đỗ năm 1656), hai cháu ruột (con Nguyễn Đình Trụ) là Nguyễn Đình Bách (đỗ năm 1683) và Nguyễn Đình Ý (đỗ năm 1700), cháu bốn đời là Nguyễn Đình Quỹ (đỗ năm 1715).

Họ Lưu có Lưu Tiệp (đỗ năm 1772), em ruột là Lưu Định (đỗ năm 1775) và cháu nội là Lưu Quỹ (đỗ năm 1835).

Ngoài ra, các họ này còn có nhiều người đỗ trung khoa và tiểu khoa.

6. Có tới 5 người đỗ vào các năm Mùi : (Nguyễn Danh Thọ - Tân Mùi 1631; Nguyễn Đình Quỹ - Ất Mùi 1715; Lê Xuân Kinh- Đinh Mùi, 1787; Lưu Định - Ất Mùi, 1775 và Lưu Quỹ- Ất Mùi 1835. Người mở đường khoa cử và người cuối cùng đỗ đại khoa của làng cũng vào năm Mùi. Quả là người làng Nguyệt "có duyên" với các khoa thi năm Mùi.

 Dưới đây xin điểm qua công tích và hành trạng của từng vị tiến sĩ của làng Nguyệt Áng.

1. Người mở đường đại khoa là Nguyễn Danh Thọ (1603 - ?): đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Tân Mùi niên hiệu Đức Long, đời Vua Lê Thần Tông (năm 1631) khi ông 29 tuổi, được cử giữ chức Đề hình, Giám sát Ngự sử các đạo Kinh Bắc, Nghệ An, rồi lần lượt thăng làm Bồi tụng , Hồng lô tự khanh , tước Diễn Lộc hầu .

Năm Quý Mùi niên hiệu Phúc Thái (năm 1643), ông tham gia chỉ huy của quân đội nhà Lê - Trịnh đánh thắng quân Nguyễn ở Thuận Hóa.Trận này, quân đội Lê - Trịnh thắng lớn, đại quân Lê - Trịnh tiến thẳng đến cửa biển Nhật Lệ (nay thuộc tỉnh Quảng Bình) .

Sau khi mất, Nguyễn Danh Thọ được truy tặng chức Hữu Thị lang bộ Công. Ông có hai người con, trong đó người con thứ là Nguyễn Danh Vọng đỗ Hương cống, làm Tri huyện Thọ Xương.

2- Nguyễn Đình Trụ (1627 - 1703): đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Bính Thân niên hiệu Thịnh Đức đời Vua Lê Thần Tông (năm 1656). Năm 19 tuổi (Ất Dậu, 1645), ông đỗ Hương cống ngay lần dự kỳ thi Hương đầu tiên. 11 năm sau (Bính Thân, 1656), ông mới giành được bảng vàng rồi sau đó thi ứng chế, ông đỗ Hội nguyên, Đình nguyên ; lần lượt giữ các chức: Giám sát Ngự sử, Lại khoa Cấp sự trung , tước Chi Đường nam.

Đến tháng Bảy năm Giáp Tuất (tháng 8 năm 1694), trong triều xảy ra "vụ án móc ngoặc" lớn: một số quan cao cấp ở bộ Lại đã nâng đỡ quá lạm 24 người thân thuộc vào nhiều chức vụ khác nhau, không đúng với thực tài và cũng không hợp thể thức thăng bổ. Việc bị phát giác, Nguyễn Đình Trụ khi đó là Lại khoa Cấp sự trung vì không xét kỹ, thẩm tra lại việc thuyên bổ này để bác bỏ nên bị luận tội, giáng xuống làm Hàn lâm viện Hiệu thảo cùng với một loạt quan chức cao cấp của triều đình.

Một thời gian sau khi bị giáng chức, Nguyễn Đình Trụ cáo quan về nghỉ, mở trường dạy học. Có thuyết nói ông dạy học ngay tại trường học ở giáp ranh giữa làng và làng Khánh Vân (nay là xã Khánh Hà, huyện Thường tín), trở thành một trường lớn, được duy trì đến giữa thế kỷ XIX - nơi Danh sĩ Phạm Đình Hổ cũng có thời gian dạy học tại đây. Cũng có thuyết nói rằng, Nguyễn Đình Trụ dạy ở làng Vẽ - Đông Ngạc (huyện Từ Liêm, nay là phường Đông Ngạc, quận Bắc Từ Liêm). Học trò của ông đông tới hàng nghìn, trong số đó, hơn 70 người về sau đỗ Tiến sĩ. Nhiều người sau đó được thành đạt. Thời bấy giờ coi ông là một công phái thầy học .

3. Nguyễn Quốc Trinh (1625 -1674): theo bia ở văn chỉ thì thuở nhỏ ông tên là Đắc Lộc, sau cải thành Quốc Trinh, Quốc Cơ, rồi được cho đổi thành Quốc Khôi. Năm 21 tuổi (Ất Dậu, 1645), ông đỗ Hương cống. Năm 30 tuổi (Giáp Ngọ, 1654), ông mới nhận chức Huấn đạo phủ Khoái Châu. Khoa thi năm Kỷ Hợi niên hiệu Vĩnh Thọ (năm 1659), ông đỗ Trạng nguyên rồi giữ chức Hàn lâm viện Thị thư , sau làm quan đến chức Hữu Thị lang bộ Hình .

 Tháng Bảy năm Đinh Mùi (tháng 8 năm 1667), Nguyễn Quốc Trinh được cử làm Chánh sứ sang nước Thanh tạ ơn. Trong chuyến đi này, Quốc Trinh và các sứ thần Đại Việt đã đàm phán thành công với nhà Thanh về việc cho gộp hai lần tiến cống làm một. Sách Đại Việt sử ký toàn thư cho biết, theo lệ cũ, cứ ba năm một lần triều đình Đại Việt phải sang Trung Quốc tiến cống, quà cáp tiễn đưa rất phiền phức. Khoảng đời Vạn Lịch (1573 - 1619), nhà Minh chuẩn cho 6 năm tiến cống cả hai lần. Nhưng đến đây (tức khoảng sát thời gian Quốc Trinh đi sứ), nhà Thanh lại muốn trở lại thông lệ cũ của nhà Minh. Triều đình bàn, sai Quốc Trinh cùng các sứ thần sang nước Thanh tâu xin cống một thể. Vua Thanh y cho, từ đây, lấy làm lệ thường .

Trong chuyến đi sứ này, bằng trí thông minh, Nguyễn Quốc Trinh còn giữ thể diện quốc gia và làm tăng uy thế của sứ thần Đại Việt. Theo Đại Nam nhất thống chí, cùng đến nước Thanh cống còn có sứ Triều Tiên. Một lần, vua nhà Thanh tiếp cả sứ nươc Đại Việt ta do Nguyễn Quốc Trinh dẫn đầu và sứ Triều Tiên. Vua nhà Thanh muốn thử tài hai sứ thần, bèn đưa cho mỗi người một cái bài, rộng chỉ chừng 2 thước, bảo viết tên 100 người hiền có tiếng. Sứ Triều Tiên ngồi suốt ngày, viết chữ rất nhỏ mà không viết được tên của mấy người. Còn Nguyễn Quốc Trinh thì luôn tay viết: "Khổng môn thất thập nhị hiền, Vân Đài nhị thập bát tướng" (72 người hiền ở cửa Khổng, 28 tướng tài ở đài Vân), khiến vua Thanh phải khen là tài .

Gần hai năm sau, tháng Hai năm Kỷ Dậu (tháng 3 năm 1669), Quốc Trinh về nước. Xét công đi sứ của ông, triều đình thăng làm Tả Thị lang bộ Lễ, Đặc tiến kim tử Vinh Lộc đại phu, tước Ngọc Trì tử. Tháng Tư năm Canh Tuất (tháng 5 năm 1670), ông được vào hầu Kinh diên . Tháng Ba năm Quý Sửu (tháng 4 năm 1673), ông được thăng Tả Thị lang bộ Hộ. Cuối năm đó được thăng Tả Thị lang bộ Lại.

Nguyễn Quốc Trinh là vị quan khẳng khái, dám nói. Sử cũ ghi lại, Chúa Trịnh Tạc nổi tiếng là người chuyên quyền, cứng rắn, nhưng có lần đã phải từ bỏ ý định xây đài Thụ thiện trước sự can ngăn, phản đối của Nguyễn Quốc Trinh.

Chuyện kể rằng, Chúa Trịnh Tạc sau khi đã củng cố được thế lực, ngày càng lấn quyền, có ý cướp ngôi nhà Lê, bèn sai quân đắp một cái đài ở giữa kinh thành, đặt tên là đài Thụ Thiện, như là biểu hiện quyền lực to lớn của nhà chúa. Đài được khởi công, dựng cột, đào móng, hình thành cái khung qui mô, bề thế. Chúa đến tận nơi xem xét việc thi công, mời cả Nguyễn Quốc Trinh đi cùng. Nhìn quang cảnh công trình đầy triển vọng, nguy nga đó, Chúa hỏi Nguyễn Quốc Trinh:

- Khanh nghĩ sao về đài Thụ Thiện sẽ được hoàn thành nay mai?

Vị quan thân cận và tài năng của Chúa nhìn quanh công trình một lượt rồi lắc đầu và nhìn thẳng vào Chúa đáp:

- Khải Chúa thượng! Xây đắp thế nào mà chẳng được, chỉ có điều là lòng thiên hạ không vui đâu.

Chúa tái mặt hỏi lại:

- Thiên hạ có hàng trăm hàng nghìn người, một mình ông làm sao biết được trăm nghìn bụng?

Quốc Trinh ung dung chỉ tay vào người mình và đáp:

- Thiên hạ là thần đây! Lòng thần không vui ắt biết lòng thiên hạ!

Chúa Trịnh Tạc nín lặng, không nói gì, lên kiệu về cung. Tối hôm đó, một cơn bão lớn nổi lên, sét đánh làm mấy cột đài vừa xây đổ sập. Biết là lòng người, lòng quần thần và lòng trời không thuận, Trịnh Tạc phải bỏ ý định xây đài Thụ Thiện .

Nguyễn Quốc Trinh sau khi thành đạt đã dành bổng lộc vào việc tu bổ đình, đặc biệt, ông cùng với em là Tiến sĩ Nguyễn Đình Trụ và hội Tư văn dựng Văn chỉ làng vào tháng Sáu năm Đinh Mùi (tháng 7 năm 1667), trước khi đi sứ.

Đường hoạn lộ của Nguyễn Quốc Trinh đang rộng mở thì ngày 9 tháng Năm, năm Giáp Dần niên hiệu Đức Nguyên (ngày 12 tháng 6 năm 1674), ông bị kiêu binh Tam phủ giết chết. Tin đến với chúa Trịnh Tạc. Chúa thương tiếc, coi là Tiết nghĩa công thần, truy tặng ông chức Thượng thư bộ Binh, tước Trì Quận công, ban cho tên thụy là Cương Trung, cấp 95 mẫu ruộng tế, cho lục dụng con cháu. Bia Văn chỉ còn cho biết, triều đình sai đem 1000 quan tiền cổ làm lễ điếu phúng. Mộ của ông tương truyền hiện ở gò đất thuộc xứ Đồng Dền làng Đại Áng.

 4. Nguyễn Đình Bách (1659 - ?): là con trưởng Nguyễn Đình Trụ, anh Nguyễn Đình Ý, đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Quý Hợi niên hiệu Chính Hòa đời Vua Lê Hy Tông (năm 1683), làm quan tới chức Quyền Tham chính .

5. Nguyễn Xuân Đài (Nguyễn Công Kiên, 1670 -?): Thi Hương đỗ Giải nguyên, năm 28 tuổi đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân khoa Đinh Sửu niên hiệu Chính Hòa đời Vua Lê Hy Tông (năm 1697), làm quan đến chức Tự Khanh, Đốc thị Nghệ An, mất ở nơi làm quan, được tặng chức Hữu Thị lang bộ Công .

6. Nguyễn Đình Ý (1676 - 1712): là con Nguyễn Đình Trụ, em Nguyễn Đình Bách. Năm 15 tuổi, ông đã đỗ Hương cống. Khoa Canh Thìn niên hiệu Chính Hòa đời Vua Lê Hy Tông (năm 1700), ông đỗ Đình nguyên, Thám hoa , giữ chức Thừa chánh sứ, Tham chính.

7. Nguyễn Đình Quý (1684 - ?): là cháu Nguyễn Đình Bách, Đình Ý, cháu bốn đời Quốc Trinh, Đình Trụ. Ông từng đỗ khoa Sĩ vọng , rồi đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân khoa Ất Mùi niên hiệu Vĩnh Thịnh đời Vua Lê Dụ Tông (năm 1715), khi ông 32 tuổi; giữ chức Hiến sát sứ .

8. Lưu Tiệp (1742 - 1797): hiệu là Nguyệt Can, năm 31 tuổi đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân khoa Nhâm Thìn niên hiệu Cảnh Hưng (năm 1772) ; là người mở đường địa khoa cho họ Lưu. Sau khi thi đỗ, ông làm quan trải các chức: Hàn lâm viện Thị độc , Đốc trấn Cao Bằng.

Khi Tây Sơn chính thức thiết lập được quyền ở Bắc Hà (đầu năm Kỷ Dậu, 1789), mang tư tưởng trung quân, Lưu Tiệp không ra hợp tác mà về làng ẩn dật. Đến năm Bình Thìn (năm 1796), ông về làng Vô Song, huyện Thanh Quan (nay thuộc huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình) dạy học. Được một thời gian, ông lâm bệnh và mất tại đây vào ngày 6 tháng Chạp năm Đinh Tỵ (ngày 22 tháng 01 năm 1798)), táng ở đồng Qua Đình của làng này. Đến năm Gia Long thứ năm (Bính Dần, 1806), gia đình di chuyển hài cốt về làng Nguyệt Áng, táng tại đồng Yên.

9. Lưu Định (1746 - 1803): là em Lưu Tiệp, đỗ Hương cống khoa Giáp Ngọ (năm 1774) ; 30 tuổi đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Ất Mùi niên hiệu Cảnh Hưng (năm 1775), cùng khoa với Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích. Sử cũ và các sách Đăng khoa lục không ghi chức quan của ông ; song theo Nguyệt Áng Lưu thị gia phả và bia Văn chỉ thì ông làm Mậu lâm lang, Hiến sát các xứ : Hải Dương, Thanh Hoa, Hàn lâm viện Thị thư.

10. Lê Xuân Kinh (1758 -?): là hậu duệ của Lê Thì Hiến, đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Đinh Mùi niên hiệu Chiêu Thống (năm 1787), làm quan đến Binh khoa Cấp sự trung.

Theo lưu truyền dân gian, Lê Thì Hiến thua trận, bị giáng chức. Ông được Nguyễn Danh Thọ đưa về làng Nguyệt Áng và lấy một bà thiếp ở đây, rồi sinh con đẻ cháu. Lê Xuân Kinh là một trong những hậu duệ của ông, phát huy được tố chất thông minh của họ Lê, học hành tấn tới và đỗ Tiến sĩ.

11. Lưu Quỹ (1811 - ? ): là cháu nội Lưu Tiệp, đỗ Cử nhân khoa Tân Mão đời Minh Mạng (năm 1831), 25 tuổi đỗ Đệ Tam giáp Tiến sĩ khoa Ất Mùi (năm 1835). Lúc đầu, ông được bổ chức Tri phủ Nam Sách (tỉnh Hải Dương) rồi được về Kinh đô làm Giám sát Ngự sử, chuyển làm Binh khoa Chưởng ấn Cấp sự trung .

Sách Đại Nam thực lục chép, Lưu Quỹ là người thẳng thắn, dám tâu việc can ngăn vua, dám đề xuất những kế sách trị nước. Điển hình nhất là vào tháng Hai năm Tân Sửu (tháng 3 năm 1841), khi Vua Thiệu Trị vừa mới lên ngôi, Lưu Quỹ đã cùng Khoa đạo Nguyễn Bỉnh Đức dâng sớ trình bày xin Vua lưu ý đến 10 điều sách lược trị nước:

1. Thận trọng trong sự ham chuộng : bởi sự ham chuộng của vua ảnh hưởng đến triều thần.

2. Mở rộng lòng thành tín: chân thực trong dùng chính lệnh, sắc lệnh (chính sách ) ban ra phải chắc như vàng lá , phải thi hành đúng như quy luật của bốn mùa thì mới không có người sai trái.

3. Biết rõ trị thể: cần phải khoan dung nghiêm khắc trong việc dạy bảo các quan và cai trị dân thì mới giữ được hoà hợp.

4. Cẩn thận trong dùng người: phải loại bỏ kẻ gian tà, tìm người tài giỏi, trung thực ra giúp nước.

5. Chăm sóc đời sống nhân dân: vì dân là gốc của nước, gốc có vững thì nước mới yên, việc nào ảnh hưởng xấu tới sức dân, của cải của dân thì không nên vội làm để dân được yên nghiệp.

6. Cẩn thận về tài lợi: việc thu của dân, lo tích luỹ của cải cho triều đình phải có đường lối và pháp chế, làm tổn đến sức dân để có nhiều của thì không thể gọi là nước giầu.

7. Không dùng vật lạ: tiền của của triều đình là do dân khó nhọc đóng thuế, nay đem ra tiêu phí thì khổ dân; đừng lấy vật hữu dụng đổi lấy vật vô dụng, lấy thứ vô ích làm hại vật có ích.

8. Thận trọng và công bằng trong dùng hình phạt :

9. Tỏ rõ giáo hoá: giáo hóa tốt thì có phong tục tốt

10. Rộng đường ngôn luận: cho người muốn can ngăn được nói điều sai thực, vua cần bày tỏ lòng thành thực, tiếp thu lời can ngăn, lấy tai mắt của bốn phương làm tai mắt của mình thì đức thịnh càng sáng rõ, đạo trị nước càng rộng thêm.

Vua Thiệu Trị xem kỹ từng điều trong tờ sớ, thấy tâm đắc nhất hai điều thận trọng trong sự ham chuộng và cẩn thận trong dùng người, thưởng cho Lưu Quỹ và Nguyễn Bỉnh Đức mỗi người một tấm lụa.

Sau đó, Lưu Quỹ lại có lời điều trần về việc phòng thủ bờ biển Bắc Kỳ, được thăng làm Hàn lâm viện Thị giảng Học sĩ, sung Sử quán Toản tu . Về sau, vì mẹ mất, ông về quê chịu tang, những chỉ ít lâu sau đó, ông mất tại quê nhà.

Sau hàng đại khoa, Nguyệt Áng còn có 30 người đỗ trung khoa (Hương cống, Cử nhân), gồm 17 người họ Nguyễn Đình, 9 người họ Lưu, 4 người họ Nguyễn Danh. Trong số họ có 4 người là con của Nguyễn Quốc Khôi; nhiều người là anh em, bố con, bác cháu. Đáng lưu ý có Lưu Nguyên Ôn, Cử nhân đời Minh Mạng là chồng của Bà Huyện Thanh Quan, làm quan đến chức Lang trung. 30 vị cử nhân làng Nguyệt đảm nhận các chức quan khác nhau: Thái thường Tự khanh, Hồng lô Tự khanh và Lang trung (3 người), Tri huyện (13 người), Tri phủ (1 người), Giáo thụ (1 người), Huấn đạo (1 người), Tả mạc sứ (2 người), còn lại chưa rõ chức quan. Ngoài ra, bia văn chỉ còn ghi tên 11 người đỗ tiểu khoa (học vị Sinh đồ, Tú tài) gồm 3 người họ Nguyễn Đình, 8 người họ Lưu.